SIMEMETELO SEKUKHETSA BOMAKE KUTEMANTI, KUHLANTEKA NEMAHLATSI-2006
Singeniso
Ngemuva kwa-1994, iPhalamende yetfu inemanani lasetulu impela abomake mhlabawonkhe? bomake labanemandla, lababeka imibono yabo nalabasebenta ngekutimisela. Sasemukela neSivumelwane sekuCedza kuBandlululwa kwaboMake, (Convention to Eliminate Discrimination Against Women). SinaboNdvunankhulu lababomake, bomake labahola ematiko ahulumende laphakeme, bomake lababaholi kutemabhizinisi netekuhweba nabomake labahola imiphakatsi yabo. Futsi kuloluhlangotsi lwetemanti, temahlatsi netekuhlanteka sinalabanyenti, bomake labatakhele ligama lelihle.
Kuhlanganyela kwabomake labatingcweti nalabasebentela umphakatsi kutemanti, kuhlanteka nekuphatfwa kwemahlatsi, kanye nendzima lebaluleke kakhulu ledlalwa bomake macondzana netemanti, kuhlanteka, emahlatsi nekucedza buphuya, imfundvo nentfutfuko lechubekako emadolobheni nasemaphandleni.
Umcwaningi loMkhulu (lotawukhetfwa/umkhetfwa utawuba neminyaka lengu-35 nobe ngetulu budzala)
Umcwaningi loMncane (umkhetfwa utawuba neminyaka lengaphansi kwalengu-35 budzala)
Umtfutfukisi weMphakatsi
Imfundvo nekuCaphelisa
Kuphatsa neKwakha iNchubomgomo
Lotawukhetfwa kulunye lwaletinhlangotsi kungaba ngumuntfu munye nobe licembu. Lemiklomelo itawunikwa bomake labavelele, bomake labasebente kahle kakhulu etikhundleni tabo, futsi lababe neligalelo lelibalulekile eluhlangotsini lwetemanti, kuhlanteka nemahlatsi eNingizimu Afrika.
Lukhetfo loluphumelele lutawukhetfwa licoco lelikhetsako ngekubuketa:
Kusetjentiswa kwelwati,
Emakhono
Bukhoni lolucatsa bekucinisekisa kutsi temanti, kuhlanteka, nekuphatfwa kwemahlatsi eNingizimu Afrika tifaka ligalelo ekwakhiweni kweNingizimu Afrika lengeyawonkhe wonkhe ngekwempela.
IMITSETFO YELUKUKHETSA
Uyacelwa kutsi ugcwalise lelifomu leliniketiwe futsi ubhale kucace yonkhe imininingwane leceliwe. Emafomu labhalwe ngekhompuytha nobe latfunyelwe ngecwadzigezi avumelekile.
Lelifomu lekukhetsa lifanele lihambe nencwadzi lebhalwe ngesandla nobe ngekhompyutha lengaba ngemagama lasemkhatsini walangu-500 nobe-1 000,lekhutsatako. Ngekusebentisa lendlela lekhetsiwe ngentasi, incwadzi yakho yekukhutsata ifanele isho kutsi kungani lomuntfu/licembu lolikhetsile lifanele kuklonyeliswa. Leligama lelitsi ?umkhetfwa? lisho Umuntfu, kungaba nguloyedvwa nobe licembu lelikhetsiwe.
Emafomu ekukhetsa afanele abe nemininingwane yekutsintsana yebantfu lababili labangafakaza ngalona lokhetsiwe kanye nemininingwane yemkhetsi (umuntfu lokhetse lona lokhetsiwe).
Khombisa ngalokucacile kutsi lomkhetfwa ukuluphi luhlangotsi kuleti (temanti, kuhlanteka nobe emahlatsi).
TINDLELA NEMITSETFO
Loku kutawusetjentiswa njengemkhombandlela wekukhetsa (a) make/bomake, lababukene nemiklamo lehlelekile nalengakakleleki lehambisana netemanti, kuhlanteka nemahlatsi.
INDLELA YEKUKHETSA
INDLELA
KUCHAZA
Lirekhodi Lelibonakalako/latiwako
Ingabe lom/bakhetfwa kwamanje u/basebenta eluhlangotsini lwetemanti, kuhlanteka nobe?
Musebenti muni lowentiwe ngulom/labakhetfwa kuletinhlangotsi?
Tingucuko neBuholi
Ingabe lomsebenti/umklamo ukhombisa kwentiwa ngelikhono lekuticabangela/kutakhela nekuticambela ngelizinga lelingakanani?
Ingabe um/bakhetfwa u/batikhombise kanjani tici tekuphatsa nekuhola?
Kuphatsa uMklamo nekuwuSebentisa
Chaza kutsi ingabe lom/bakhetfwa u/bawuphetse njani lomklamo a/basebentsia imitfombololusito lefanana netimali, bantfu nesikhatsi ?
Chaza kutsi ingabe lo/bakhetfwa u/bayisebentise kanjani imitfombolusito kucedzela umsebenti/umklamo?
Kufaka ligalelo kutingucuko tesimongcondvo nekutiphatsa
Ingabe lomsebenti/umklamo ubasite kanjani labanye kugucula imicabango,simongcondvo nekwenta tintfo macondzana netemanti, kuhlanteka nobe emahlatsi?
Kufaka ligalelo ekutfutfukiseni nekusebentisa imiklamo lechubekako
Ingabe lomsebenti/umklamo uyidlale njani indzima ekukhuleni nekuzuza umklamo lotawuchubeka sikhatsi lesidze?
Kufaka ligalelo esiveni/emphakatsini/ kulabatsintsekako labadlala incenye/kuhlanganyela kwalabadlala indzima
Chaza kutsi um/bakhetfwa u/basifake njani ekhatsi sive nobe emalunga emphakatsi kulomsebenti/umklamo nekutsi ingabe lomsebenti/umklamo ube nemtselela lomuhle nobe lomubi kanjani emphakatsi wonkhe.
Kubeketela neKubukana nesimo lesimatima
Sitjele ngetinselele lekuhlangabetwene nato, ngesikhatsi kucalwa umsebenti/umklamo.
Ligalelo etinchubeni tekutsatfwa kwetincumo
Ingabe nguliphi ligalelo lelifakwe ngum/bakhetfwa etincumeni letitsetfwe tabanemtselela kulomsebenti/umklamo? Ingabe ngutiphi tincumo letitsetfwe ngum/bakhetfwa ayendvwana/baliicembu letigucula simo kulomsebenti/umklamo?
Kutiphendvulela
Ingabe lom/labakhetfwa u/bawagcina kanjani emarekhodi ako konkhe labakwentako kwalomsebenti/umklamo? Ingabe futsi lamarekhodi angatfolakala yini abukwe uma acelwa? Ingabe lom/labakhetfwa u/bayibika njani inchubo yakhe/yabo yalomsebenti/umklamo?
Kukhutsata ngalokuvelele
Ingabe lom/labakhetfwa u/batikhutsata njani nalabanye kute bente kancono bazuze imigomo netinhloso ?
IMITSETFO
Lusuku lwekuvala kufakwa kwemafomu elukhetfo ngumhlaka-30 Mabasa-2006, ngekwesincumo selijaji lesitawuba livi lekugcina.
Kutawemukelwa kuphela emafomu lagcaliswe ngalokuphelele futsi afanele ahambisane nencwadzi yekukhutsata lengemagama lengemagama langu- 500?1000 lemacondzana neligalelo lelifakwa ngumkhetfwa eluhlangotsini lwetemanti, emahlatsi nekuhlanteka.
Emafomu laletfwe bantfu batfupha, latfunyelwe ngefeksi , ngencwadzigezi nobe latfunyelwe ngeliposi atawemukelwa .
Kungakhetwa ngetulu kwetinhlangotsi letimbili.
Kutawusetjentiswa yona imitsetfo netinchubo letifananako uma ngabe umuntfu atikhetsa yena.
Lamafomu ekufaka sicelo ayatfolakala:
tsintsana neSisebenti setekuchumana seliHhovisi lakho leSifundza , leLitiko leTemanti nemaHlatsi .
SIFUNDZA
LIGAMA
LUCINGO
INCWADZIGEZI
LIKHELI LELIPOSI
LIKELI LENDZAWO
Fuleyistata
IMINININGWANE YEBUNGUWE
li/emagama emkhetfwa (loyedvwana nobe licembu)
Ligama leNhlangano/Litiko/NGO/Sikhungo/Licembu leMphakatsi
Likheli leNdzawo
Ikhodi
Sifundza
Likheli lasePosini
Imininingwane yekuChumana:
Ehhovisi: ... 
Ekhaya: ... 
Makhalekhikhini: ... 
IFeksi: ... 
Incwadzigezi: ... 
Matisi: ... 
Uma ngabe awusiso sakhamuti saseNingizimu Afrika, shano kutsi sewuneminyaka lemingaki uhlala lapha eNingizimu Afrika
Ligama lemkhetsi (umuntfu lokhetsa umkhetfwa)
Imininingwane yekuTsintsana:
Ehhovisi: ... 
Ekhaya: ... 
makhalekhikhini: ... 
IFeksi: ... 
Incwadzigezi: ... 
Ukhetselwe luhlangotsi lwe: (uyacelwa kutsi ufake loluphawu [ ? ] esikhaleni selu/tinhlangotsi letiwuchaza kancono umsebenti/umklamo wem/bakhetfwa wa/bakho)
Umcwaningi loMkhulu umkhetfwa utawuba neminyaka lengu-35 nobe ngetulu budzala
Umcwaningi loMncane umkhetfwa utawuba neminyaka lengaphansi kwalengu-35 budzala
Umtfutfukisi weMphakatsi
Imfundvo nekuCaphelisa
Kuphatsa neKwakha iNchubomgomo
Caphela: ungakhetsa ngetulu kweluhlangotsi lunye. Incwadzi lekhutsatako loyibhalile ifanele ichaze kahle luhlangotsi lolukhetsile.
LUHLANGOTSI
INCHAZELO
Umcwaningi Lomkhulu (umkhetfwa utawuba neminyaka lengu-35 nobe ngetulu budzala)
Loluhlangotsi lufaka ekhatsi umsebenti/um/imiklamo, lebukene nekucwaninga/kuphenya etinhlangotsini letehlukene (temanti, kuhlanteka nemahlatsi). Um/bakhetfwa u/bafanele babe neminyaka lengu-35 nobe ngetulu budzala
Umcwaningi loMncane (umkhetfwa utawuba neminyaka lengaphansi kwa-35 budzala)
Loluhlangotsi lufaka ekhatsi umsebenti/um/imiklamo, lebukene nekucwaninga / kuphenya etinhlangotsini letehlukene (temanti, kuhlanteka nobe emahlatsi. Umkhetfwa ufanele abe ngaphansi kweminyaka lengu-35 budzala)
Umtfutfukisi weMphakatsi
Loluhlangotsi lufaka ekhatsi imisesebenti/um/imiklamo, lesita ekutfutfukiseni imiphakatsi etinhlangotsini letehlukene (temanti, kuhlanteka nemahlatsi).
Imfundvo nekuCaphelisa
Loluhlangotsi lufaka ekhatsi imisebenti/um/imiklamo, lefundzisako futsi yente kube nelunako emiphakatsini ngetindzaba letimacondzana netemanti, kuhlanteka nobe emahlatsi.
KuPhatsa neKwakha Inchubomgomo
Loluhlangotsi lufaka ekhatsi kuphatsa nekwakhiwa kwenchubomgomo lokwentiwa ngum/bakhetfwa emsebentini/ em/emiklamiklameni.
Uyacelwa kutsi unikete imininingwane yetekutsintsana yebantfu lababili lababofakazi, labati kahle kakhulu luhlobo lwemsebenti/umklamo, lowentiwa ngum/bakhetfwa futsi loneligalelo eluhlangotsini lwetemanti, kuhlanteka nemahlatsi.
Fakazi 1: Ligama neSibongo ... 
Ehhovisi: ... 
Ekhaya: ... (awukacindzeteleki kuyibhala)
makhalekhikhini: ... 
IFeksi: ... 
Incwadzigezi: ... 
Fakazi 2: Ligama neSibongo ... 
Ehhovisi: ... 
Ekhaya: ... (awukacindzeteleki kuyibhala)
Makhalekhikhini: ... 
IFeksi: ... 
Incwadzigzi: ... 
